Tenkis Davası ve Saklı Payı İhlal Edilen Mirasçının Hakları
Miras bırakan, malvarlığı üzerinde sınırsız biçimde tasarrufta bulunamaz. Kanun, belirli mirasçılara dokunulamayacak bir asgari pay tanımıştır. Bu payı zedeleyen tasarruflara karşı başvurulan yol tenkis davasıdır. Bu yazıda saklı payın ne olduğu, nasıl hesaplandığı ve tenkis davasının hangi süre içinde açılabileceği açıklanmaktadır.
Tenkis davası nedir?
Kısa cevap: Tenkis davası, miras bırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının, saklı payı zedelenen mirasçıların payı tamamlanacak ölçüde indirilmesi için açılan davadır. Dayanağı Türk Medeni Kanunu m.560’tır.
TMK m.560’ın metni açıktır: “Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, miras bırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler.”
Tenkiste tasarruf geçersiz sayılmaz; yalnızca saklı payı aşan kısmı oranında indirilir. Bu yönüyle tenkis, işlemi baştan geçersiz sayan muris muvazaasından ayrılır.
Saklı pay nedir?
Kısa cevap: Saklı pay, kanunun belirli mirasçılara tanıdığı ve miras bırakanın ölüme bağlı ya da sağlararası tasarruflarla ortadan kaldıramayacağı asgari miras payıdır. Saklı payı bulunan mirasçılara saklı paylı mirasçı denir.
Miras bırakanın serbestçe tasarruf edebildiği kısma tasarruf edilebilir kısım denir. Terekeden saklı paylar çıkarıldıktan sonra kalan bölüm budur.
Saklı pay oranları nedir?
Kısa cevap: TMK m.506 uyarınca saklı pay oranları şunlardır: altsoy için yasal miras payının yarısı; ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri; sağ kalan eş için, altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü.
| Mirasçı | Saklı pay oranı (yasal miras payının) |
|---|---|
| Altsoy (çocuk, torun) | 1/2 |
| Ana ve babadan her biri | 1/4 |
| Sağ kalan eş — altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte | Tamamı |
| Sağ kalan eş — diğer hâllerde | 3/4 |
Kardeşlerin saklı payı var mıdır?
Kısa cevap: Hayır. Kardeşlere saklı pay tanıyan TMK m.506/3 hükmü, 4/5/2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanun ile yürürlükten kaldırılmıştır. Bu tarihten sonra kardeşler saklı paylı mirasçı değildir.
Bu, internette hâlâ sık rastlanan yanlış bilgilerden biridir. Kardeşler yasal mirasçı olabilirler, ancak saklı payları bulunmadığından tenkis davası açamazlar.
Saklı pay nasıl hesaplanır?
Hesap iki aşamalıdır:
- Birinci aşama — yasal miras payının bulunması: Mirasçının zümre sistemine göre alacağı pay belirlenir. Örneğin miras bırakanın eşi ve iki çocuğu varsa, TMK m.499/1 uyarınca eşin payı 1/4, her çocuğun payı 3/8’dir.
- İkinci aşama — saklı payın bulunması: Yasal miras payına TMK m.506’daki oran uygulanır. Yukarıdaki örnekte her çocuğun saklı payı 3/8’in yarısı, yani 3/16; eşin saklı payı ise yasal payının tamamı, yani 1/4’tür.
Hesaba esas tereke, yalnızca ölüm anındaki malvarlığı değildir. Tenkise tabi sağlararası kazandırmalar da hesaba eklenerek farazi tereke oluşturulur; tasarruf edilebilir kısım bu tutar üzerinden belirlenir. Bu nedenle karmaşık dosyalarda hesap, bilirkişi incelemesiyle yapılır.
Tenkis davasını kimler açabilir?
Kısa cevap: Yalnızca saklı payı zedelenen mirasçılar, yani altsoy, ana-baba ve sağ kalan eş tenkis davası açabilir. Saklı payı bulunmayan mirasçılar bu davayı açamaz.
Dava, kendisine kazandırma yapılan kişiye karşı açılır. Kazandırma birden fazla kişiye yapılmışsa, tenkis kural olarak orantılı biçimde uygulanır.
Tenkis davası ne kadar sürede açılmalıdır?
Kısa cevap: TMK m.571 uyarınca tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer.
Bu süreler hak düşürücü niteliktedir; durmaz, kesilmez ve mahkemece kendiliğinden gözetilir. Kaçırılması hâlinde dava hakkı sona erer.
Ancak TMK m.571/3’te önemli bir istisna vardır: tenkis iddiası, def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir. Yani saklı paylı mirasçı kendisine karşı açılmış bir davada savunma olarak tenkis iddiasında bulunabilir; bu, süreye bağlı değildir.
Ayrıca TMK m.571/2 uyarınca, bir tasarrufun iptali bir öncekinin yürürlüğe girmesini sağlarsa, süreler iptal kararının kesinleşmesi tarihinde işlemeye başlar.
Tenkis ile muris muvazaası arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Muris muvazaasında işlem baştan geçersizdir ve taşınmaz terekeye döner; tenkiste işlem geçerlidir ve yalnızca saklı payı aşan kısım indirilir. Muvazaa davası süreye bağlı değilken, tenkis bir ve on yıllık hak düşürücü sürelere tabidir.
| Tenkis davası | Muris muvazaası | |
|---|---|---|
| İşlemin geçerliliği | Geçerli | Geçersiz |
| Davacı | Saklı paylı mirasçılar | Mirasçılık sıfatı bulunanlar |
| Süre | 1 yıl / 10 yıl (TMK m.571) | Süreye bağlı değil |
| Sonuç | Saklı payı aşan kısım indirilir | Tapu iptali, taşınmaz terekeye döner |
| Kapsam | Saklı pay ile sınırlı | Miras payı oranında |
Uygulamada iki talep birlikte, kademeli (terditli) biçimde ileri sürülebilir: öncelikle muvazaa nedeniyle tapu iptali, bu kabul edilmezse tenkis. Böylece muvazaanın ispat edilememesi hâlinde saklı pay koruması devrede kalır.
Görevli ve yetkili mahkeme hangisidir?
Kısa cevap: HMK m.11/1-a uyarınca ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisine ilişkin davalarda ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir. Görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir.
Talep aynı zamanda taşınmazın aynına ilişkin bir sonuç doğuruyorsa (örneğin tapu iptali de isteniyorsa), HMK m.12 uyarınca taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinin kesin yetkisi gündeme gelir. Bu nedenle taleplerin nasıl kurulacağı, davanın hangi mahkemede açılacağını doğrudan etkiler.
Antalya’da tenkis uyuşmazlıkları
Miras bırakanın son yerleşim yeri Antalya ise tenkis davası Antalya asliye hukuk mahkemelerinde görülür. Terekede Antalya’nın turizm bölgelerinde taşınmaz bulunması hâlinde, farazi terekenin hesabı için taşınmazların ölüm tarihindeki değerinin bilirkişi marifetiyle belirlenmesi gerekir.
Sık sorulan sorular
Tenkis davası kaç yıl içinde açılır?
Saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihten itibaren bir yıl, her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinden, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinden itibaren on yıl içinde açılmalıdır (TMK m.571).
Bir yıllık süre ne zaman işlemeye başlar?
Saklı payın zedelendiğinin öğrenildiği tarihte başlar. Bu tarih, somut olayda mirasçının tasarrufun içeriğini ve saklı payına etkisini fiilen öğrendiği ana göre belirlenir.
Süre geçtikten sonra hiçbir şey yapılamaz mı?
Dava yoluyla tenkis talep edilemez. Ancak TMK m.571/3 uyarınca tenkis iddiası def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir; ayrıca somut olayda muris muvazaası koşulları varsa o yol süreye bağlı değildir.
Kardeşim saklı pay talep edebilir mi?
Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır. Kardeşler yasal mirasçı olabilir, ancak saklı paylı mirasçı değildir.
Vasiyetname olmadan da tenkis davası açılabilir mi?
Evet. Tenkis yalnızca ölüme bağlı tasarruflara özgü değildir; kanunda öngörülen koşullarla sağlararası kazandırmalar da tenkise tabi olabilir.
Sağ kalan eşin saklı payı gerçekten yasal payının tamamı mıdır?
Altsoy veya ana-baba zümresiyle birlikte mirasçı olduğu hâllerde evet; TMK m.506/4 bunu açıkça düzenlemektedir. Diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçüdür.
Tenkis davasında arabuluculuk zorunlu mudur?
Tenkis davası, 6325 sayılı Kanun m.18/B’de sayılan dava şartı arabuluculuk kapsamındaki uyuşmazlıklar arasında yer almamaktadır.
İlgili yazılar
- Muris muvazaası ve tapu iptal-tescil davası
- Miras paylaşımı, mirasçılık ve dava süreci
- Miras Hukuku çalışma alanımız
Resmî Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (m.499, m.506, m.560, m.571)
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (m.11, m.12)
Bu içerik genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her hukuki uyuşmazlık somut olayın özelliklerine göre farklılık gösterebilir.
İlgili çalışma alanı: Miras Hukuku